Zamość - dzieje miasta (1580-1994)

Jan Zamoyski

Miasto położone na południowo-wschodnim skraju Wyżyny Lubelskiej. Nazywane jest Perłą Renesansu, Padwą Północy czy Miastem Arkad. Zespół miejski znajdujący się w obrębie obwarowań z XIX wieku stanowi pomnik historii.

Powstanie miasta idealnego

W 1580 roku na kresach Rzeczypospolitej, w malowniczym krajobrazie kanclerz wielki koronny i hetman wielki koronny Jan Zamoyski założył Zamość. Przywilej lokacyjny wydany został przez hetmana 10 kwietnia 1580 roku, a potwierdzony przez króla Stefana Batorego dwa miesiące później - 12 czerwca. Co ciekawe, Zamość stworzony został przez jednego artystę - włoskiego architekta mistrza Bernardo Morando, któremu Zamoyski powierzył zadanie zaprojektowania "miasta idealnego". Tak powstał jeden z najpiękniejszych w Europie zespołów urbanistyczno-architektonicznych.

Uformowany w tym czasie Rynek Wielki ma idealne proporcje - 100 na 100 m. Przy każdej pierzei stoi 8 podcieniowych kamienic, które służyły handlowi. W północnej pierzei powstał Ratusz ukoronowany wieżą zegarową. W 1587 roku rozpoczęto prace przy wznoszeniu największego dzieła Moranda - Kolegiaty .

Ośrodek wielonarodowościowy

Zmojskie podcienia

Po lokacji miasta Jan Zamoyski, chcąc ściągnąć do Zamościa ulokowanego przy międzynarodowych szlakach handlowych różnorodne nacje, mnożył przywileje - w 1585 roku dla Ormian, w 1588 roku dla Żydów Sefardyjskich, a w 1589 roku dla Greków. W efekcie tego, pod koniec XVI wieku w mieście żyli przedstawiciele wielu narodów: Polacy, Żydzi, Grecy, Ormianie, Rusini, a także Niemcy, Węgrzy, Włosi czy nawet Anglicy i Szkoci.

Do dziś zachowała się dawna dzielnica żydowska, w której początkowo osiedlali się bogaci Żydzi sefardyjscy z zachodu prowadzący handel międzynarodowy, a w XVII w przybyli ubożsi Żydzi polscy, zajmujący się głównie rzemiosłem. W latach 1610-1620 powstała tu bożnica - masywna renesansowa synagoga, w której obecnie mieści się biblioteka.

Ordynacja Zamojska

8 lipca 1589 roku Zamość stał się stolicą powstałej Ordynacji Zamojskiej, stanowiącej niepodzielny majątek, swoiste państwo w państwie. Od tego momentu Zamość szybko stał się ważnym ośrodkiem życia gospodarczego, kulturalnego i religijnego (w herbie miasta widnieje wizerunek Św. Tomasza), jak również ostoją polskości na wschodnich rubieżach Polski. Już w roku 1595 istniała tu Akademia Zamojska - wówczas trzecia uczelnia wyższa w Polsce (po krakowskiej i wileńskiej).

Ordynacja Zamojska obejmowała 149 wsi, 6 miast, ośrodki hutnicze, szklarskie (w Suścu) czy latyfundia rolne - zwarte majątki ziemskie. W 1812 roku stolicę Ordynacji przeniesiono do pobliskiego Zwierzyńca. Ordynację Zamojską rozwiązano w 1944 roku, a do tego czasu zarządzało nią szesnastu ordynatów z rodu Zamoyskich, w tym hetman Jan Zamoyski (pierwszy ordynat) oraz Jan Zamoyski Sobiepan (trzeci ordynat - od 1658 roku mąż Marii Kazimiery de la Grange d'Arquien, późniejszej Marysieńki Sobieskiej, która wyszła za mąż za króla Jana III Sobieskiego po śmierci Jana Zamoyskiego).

Miasto twierdza

Ratusz dawniej

Hetman Jan Zamoyski prowadził liczne, zwycięskie bitwy w obronie Rzeczypospolitej. Z czasem to piękne, renesansowe miasto stało się również niezdobytą twierdzą. Świadczy o tym m.in. fakt, iż kilka kamienic na Rynku należało do okolicznych miast, np: Szczebrzeszyna, które chroniły tu swój skarb miejski przed licznymi najazdami.

Już w latach 1582-83 Morando wzniósł ufundowany przez Zamoyskiego Arsenał, który pełnił funkcje zbrojowni. Cały system obronny Zamościa powstał w 1618 r i składał się z siedmiu bastionów, połączonych murami, których zarys dostosowany był do zasięgu ówczesnych dział. Do miasta prowadziły trzy umocnione bramy z mostami zwodzonymi: Lwowska, Lubelska i Szczebrzeska.

Stara Brama Lwowska była główną bramą miejską, wzniesioną wg projektu Moranda po 1597 r, natomiast Stara Brama Lubelska pochodzi z roku 1588, ale funkcję bramy pełniła krótko. W 1604 roku została symbolicznie zamurowana po tym, jak wprowadzono przez nią do miasta jeńca - austriackiego arcyksięcia Maksymiliana Habsburga, który rościł sobie prawa do tronu polskiego. Jego plany zniweczył Jan Zamoyski, który pojmał go w zwycięskiej bitwie pod Byczyną 24 stycznia 1588 r.

Na początku XVII w gród Zamoyskiego był najnowocześniejszą twierdzą Rzeczypospolitej, w której ordynaci utrzymywali prywatne wojsko. Dzięki temu w 1648 r twierdza nie została zdobyta przez Kozaków pod dowództwem Bohdana Chmielnickiego, a w 1656 roku oparła się wojskom szwedzkim na czele z samym królem Karolem X Gustawem. Zamość stał się w ten sposób jedną z trzech twierdz (wraz z Jasną Górą i Gdańskiem), które oparły się najazdowi szwedzkiemu.

W I połowie XIX w fortyfikacje przeszły gruntowną przebudowę - pojawiły się kryte galerie strzelnicze oraz nadszańce, ale już pod koniec w XIX zdecydowano o likwidacji twierdzy, co stało się w grudniu 1866 roku poprzez wysadzenie większości murów.

XIX i XX wiek

W czasie zaborów, od 1772 r Zamość włączony był do Królestwa Galicji (Austria), a po Kongresie Wiedeńskim, od 1815 r miasto to znalazło się w granicach Królestwa Kongresowego - Królestwa Polskiego zależnego od Rosji.

Ale najbardziej dramatyczny okres w całej historii Zamościa miał miejsce podczas II wojny światowej. W 1941 roku Heinrich Himmler - wódz policji niemieckiej, bliski współpracownik Hitlera, wydał rozkaz powstania Niemieckiego Okręgu Osiedleńczego z głównym ośrodkiem właśnie w Zamościu. Od listopada tego roku aż do marca 1943 roku Hitlerowcy prowadzili masowe wysiedlenia ludności, a w Rotundzie utworzono nawet obóz zagłady.

Dzisiejszy Zamość

Zamojskie kamieniczki

Obecnie Zamość to jedyne miasto w Polsce, w którym zachował się renesansowy układ urbanistyczny, który wraz z zespołem zabytków architektury 14 grudnia 1992 roku został wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa Kultury UNESCO. Zamość jest także Pomnikiem Historii znajdującym się od 1994 roku na liście 15-stu najcenniejszych obiektów o szczególnym znaczeniu dla historii kultury narodowej.

Ale obszar ten to nie tylko historia i architektura. Cała Zamojszczyzna to piękny krajobraz, rozległe kompleksy leśne, czyste rzeki i nieskażone powietrze.